Kiến trúc kết nối văn hóa

Kiến trúc kết nối văn hóa không chỉ là sự chắp vá các yếu tố truyền thống mà là một quá trình nghiên cứu sâu sắc, thử nghiệm và sáng tạo không ngừng.

Những công trình kiến trúc cổ là minh chứng sống động cho sự kết tinh của nghệ thuật thủ công và tay nghề điêu luyện của những người thợ. Sự đa dạng trong vật liệu cùng với kỹ thuật xây dựng đã tạo nên những chi tiết ba chiều phức tạp và các biến thể đầy sáng tạo, mang lại cảm giác tự do và niềm vui trong thiết kế. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, khi các công trình kiến trúc chủ yếu được xây dựng theo phương pháp công nghiệp, sự phẳng lặng và đồng nhất dường như lấn át đi tính cá nhân và nét độc đáo của từng không gian. Để khắc phục điều này, việc khai thác vật liệu, chi tiết kiến trúc và chiều sâu không gian trở thành một giải pháp quan trọng nhằm tăng cường trải nghiệm thị giác và xúc giác, mang đến một không gian sống động và giàu bản sắc.

Không gian kiến trúc không chỉ là nơi để con người sinh sống hay làm việc, mà còn mở ra một hành trình khám phá và trải nghiệm. Khi bước qua từng khu vực, người dùng dần cảm nhận được sự thay đổi của không gian, ánh sáng và hình khối, từ đó đưa tới những khoảnh khắc bất ngờ và thú vị khi tương tác với không gian đó. Cũng nhờ vậy, không gian không còn chỉ là một khối tĩnh mà trở thành một thực thể sống động, có khả năng biến đổi và khơi gợi cảm xúc sâu sắc.

Lối vào với các dải vải kimono | Công trình nhà hàng Hokkaido Sachi | Ảnh: Hiroyuki Oki

Trong quá trình thiết kế, việc khám phá và truyền tải giá trị của mỗi công trình là nhiệm vụ quan trọng của các kiến trúc sư. Đối với tôi, nguyên tắc “Hiện thực hóa các giá trị” (Visualize the Values) đóng vai trò kim chỉ nam, giúp định hướng trong việc lựa chọn vật liệu và họa tiết ứng dụng trong từng thiết kế. Đây là sự tìm kiếm và khai phá những giá trị mới, nhằm tạo ra tính kết nối hài hòa giữa quá khứ và hiện tại, cũng như giữa các nền văn hóa khác nhau trong thời đại toàn cầu hóa. Sự am hiểu sâu sắc về vật liệu là chính chìa khóa để phát huy tối đa tiềm năng của chúng, mang tới những cách kết hợp sáng tạo, vừa bảo tồn giá trị sẵn có, vừa đáp ứng những yêu cầu trong một bối cảnh năng động.

Một ví dụ điển hình cho cách tiếp cận này là nhà hàng Pizza 4P’s Phan Kế Bính, nơi gang được chọn làm vật liệu chủ đạo, lấy cảm hứng từ những họa tiết gang đúc quen thuộc trong kiến trúc Hà Nội. “Hoa gang” đã được thiết kế và sắp xếp như khung cửa sổ, vừa đảm bảo sự riêng tư vừa kết nối với nhịp sống đô thị. Tương tự, tại nhà hàng Yazawa Hanoi, gang tiếp tục được thiết kế sử dụng thành lớp ngăn cách không gian, đồ nội thất và điểm nhấn trong chiếu sáng, tạo ra sự giao thoa thú vị giữa truyền thống và hiện đại. Bằng cách tiếp cận này, các yếu tố văn hóa quen thuộc có thể được tái hiện trong không gian đương đại, mang lại sức sống mới cho những giá trị di sản.

Họa tiết hoa gang tại nhà hàng Pizza 4P's | Ảnh: Hoang Le

Là một kiến trúc sư Nhật Bản làm việc tại Việt Nam, tôi nhận thấy việc kết hợp bản sắc văn hóa độc đáo của mỗi quốc gia vào kiến trúc là một thách thức đầy hứng thú. Trong thế giới hiện đại, nơi thông tin có thể được tiếp cận ngay lập tức, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để thể hiện một nền văn hóa, mà còn là cách để phát triển nó trong một bối cảnh mới. Những yếu tố như kết cấu, kỹ thuật, màu sắc vật liệu và sự tương tác với môi trường xung quanh đều đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng "tư duy kiến trúc" và tạo ra sự kết nối văn hóa trong thời đại ngày nay. 

Tại nhà hàng Nhật Bản Hokkaido Sachi Trần Hưng Đạo (HKD) ở trung tâm Hà Nội, tôi đã áp dụng ba khái niệm chính: "phong cảnh mượn (Shakkei)", "vật liệu" và "chiều sâu" để tạo nên một không gian mang đậm dấu ấn văn hóa. "Phong cảnh mượn" là nghệ thuật kết hợp cảnh quan xung quanh vào thiết kế, như cách đền Entsuji ở Kyoto tận dụng dãy núi xa để làm nền cho khu vườn, hay như ví dụ về Viện nghiên cứu sinh học Salk của Louis Kahn, nơi kết hợp tầm nhìn hướng ra biển để tạo thành một phần cảnh quan của sân trong. Ở HKD, cây sấu 200 năm tuổi ngoài phố ngay trước nhà hàng đã được giữ lại và đưa vào thiết kế, trở thành một phần không thể tách rời của nhà hàng. Khái niệm này cũng được ứng dụng tại Pizza 4P’s Phan Kế Bính và Yazawa Hanoi, giúp không gian trở nên hài hòa với môi trường đô thị xung quanh.

Bên cạnh đó, vật liệu đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải tinh thần và bản sắc văn hóa của một không gian. Tại nhà hàng HKD, các nguyên liệu và gia vị đặc trưng của Nhật Bản được sử dụng trong ẩm thực để thể hiện tính nguyên bản đậm chất Nhật, bên cạnh đó cũng đặt ra một thách thức: làm thế nào để chuyển hóa sự chân thực đó vào kiến trúc. Tôi chọn cách tiếp cận thông qua chất liệu và màu sắc của những nghề thủ công tinh xảo – những yếu tố không chỉ đại diện cho văn hóa Nhật Bản mà còn mang theo chiều sâu lịch sử và giá trị nghệ thuật.

Lối vào với các dải vải kimono | Công trình nhà hàng Hokkaido Sachi | Ảnh: Hiroyuki Oki

Cụ thể, kimono và thắt lưng obi đã được tích hợp vào thiết kế nội thất của nhà hàng. Thay vì chỉ sử dụng chúng như những yếu tố trang trí mang tính biểu tượng, chúng tôi tìm cách khai thác tiềm năng vật liệu theo cách sáng tạo hơn: xoắn obi theo ba chiều để tạo hiệu ứng thị giác đa tầng. Điều này không chỉ làm nổi bật vẻ đẹp của họa tiết và kết cấu vải mà còn mang đến cảm giác chiều sâu và sự biến đổi không gian theo từng góc nhìn. Các lớp văn hóa còn được thể hiện qua việc sử dụng lam dọc (koshi) thường được sử dụng trong các thiết kế louver và cửa chớp, một giải pháp kiến trúc truyền thống của Nhật Bản, giúp tầm nhìn được điều chỉnh linh hoạt, tạo ra sự giao thoa giữa các lớp không gian và ánh sáng. Khi kết hợp cùng những dải kimono và obi, không gian nhà hàng trở thành một bức tranh văn hóa sống động, vừa giữ được nét truyền thống, vừa phù hợp với bối cảnh đương đại.

Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện những yếu tố văn hóa một cách đơn thuần, việc tích hợp các yếu tố này còn mang lại các trải nghiệm văn hóa trong thiết kế, trong khi tận dụng thế mạnh của địa điểm. Mỗi lựa chọn thiết kế là một thử nghiệm nhằm khám phá cách mà các giá trị truyền thống có thể tiếp tục phát triển, hòa nhập với kiến trúc hiện đại mà không mất đi bản sắc. Đó là sự cân bằng giữa kế thừa và đổi mới, nơi di sản văn hóa không bị đóng khung trong quá khứ, mà trở thành nguồn cảm hứng để kiến tạo những trải nghiệm mới mẻ và có chiều sâu hơn.
Việt Nam có một nền văn hóa thủ công phong phú, điều này vẫn còn hiện diện rõ nét ngay cả trong thời kỳ phát triển kinh tế nhanh chóng. Những chiếc quạt lá đan thủ công mà tôi sưu tầm trong các chuyến đi đã phản ánh sự sáng tạo và bản sắc địa phương, khi cùng một vật liệu lại có thể tạo ra những thiết kế quạt đa dạng, khác nhau cho từng vùng miền. Tương tự như vậy, ngói, đất nung, gang… không chỉ đơn thuần là vật liệu, mà còn là biểu tượng của lịch sử và văn hóa. Khám phá và tận dụng những giá trị này trong thiết kế giúp duy trì di sản và mở ra những hướng đi mới trong sáng tạo kiến trúc.

Trên tinh thần đó, việc sử dụng vật liệu và đưa tinh thần nghề thủ công truyền thống vào trong thiết kế hiện đại là cách để kế thừa và tương tác với lịch sử. Bằng việc chọn lọc, nghiên cứu và khai thác tiềm năng của từng loại vật liệu, chúng ta có thể bảo tồn và tái sinh các giá trị văn hóa trong kiến trúc. Có hai cách để bảo tồn di sản: một là giữ nguyên trạng công trình trong một “cái kén” thời gian, hai là thích ứng và phát triển nó để phù hợp với nhu cầu hiện đại. Chẳng hạn, nhà ga xe lửa cũ ở Paris đã được chuyển đổi thành Bảo tàng Orsay, minh chứng cho cách một công trình có thể giữ được giá trị lịch sử trong khi vẫn đáp ứng chức năng mới. Tôi cũng ngưỡng mộ việc sử dụng một tòa nhà do kiến ​​trúc sư người Pháp Ernest Hébrard thiết kế làm Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam. Tôi tin rằng việc cập nhật giá trị của di sản và sử dụng nó thông qua việc chuyển đổi hợp lý sẽ rất quan trọng ở Việt Nam.

Kiến trúc kết nối văn hóa không chỉ là sự chắp vá các yếu tố truyền thống mà là một quá trình nghiên cứu sâu sắc, thử nghiệm và sáng tạo không ngừng. Khi hiểu và trân trọng giá trị của vật liệu, không gian và lịch sử, chúng ta có thể tạo nên những công trình vừa mang dấu ấn bản địa vừa có sức sống trong thời đại mới. Đây chính là cách mà kiến trúc có thể góp phần gìn giữ và phát triển văn hóa, kết nối con người với lịch sử và mở ra những trải nghiệm phong phú cho tương lai.

(Bài phân tích của KTS Takashi Niwa - Sáng lập văn phòng Takashi Niwa Architects được đăng trong ấn phẩm Trend 26+)