Những căn nhà trọ tám mét vuông và quyền được sống tử tế

Trong tập 6 podcast Trend+, kiến trúc sư Đoàn Bằng Giang đặt ra bài toán về chất lượng sống tại các căn phòng trọ. Đây là thách thức đòi hỏi tư duy thiết kế chuyên nghiệp nhằm cân bằng lợi ích kinh tế cho chủ đầu tư lẫn giá trị nhân văn cho người thuê.

Bản năng "cựa quậy" trong không gian tối thiểu

Có một nhóm cư dân đông đảo ở các đô thị lớn hầu như nằm ngoài đối tượng phục vụ của các bản vẽ kiến trúc. Họ là người trẻ mới ra trường, công nhân khu công nghiệp, lao động tự do, những người thuê một căn phòng tám đến mười mét vuông và sống trọn vẹn đời mình trong đó. Họ ngủ, nấu ăn, làm việc, nuôi những giấc mơ dài hạn trong một diện tích nhỏ hơn phòng khách của một căn hộ trung lưu.

KTS Đoàn Bằng Giang (G+ Architects) và host Lê Anh trong tập 6 podcast Trend+

Trước sự giới hạn eo hẹp về diện tích, người thuê phòng thể hiện một bản năng thích nghi tự nhiên mà KTS Đoàn Bằng Giang gọi là sự "cựa quậy". Đây là nhu cầu chính đáng của con người với mong muốn cải thiện môi trường sinh hoạt. Việc chủ động lắp thêm kệ, gắn móc treo hay sắp xếp lại đồ đạc sau khi chuyển vào cho thấy khao khát cải thiện không gian sống. Thực trạng này hiện diện tại hầu hết đô thị lớn trên thế giới chứ không riêng tại Việt Nam.

Nghịch lý nằm ở chỗ, chính nhóm cư dân này lại là nhóm ít có cơ hội tiếp cận dịch vụ thiết kế nhất. Tâm lý phổ biến của người thuê là thu nhập thấp, đời sống bấp bênh, nay đây mai đó, nên không ai muốn đổ tiền vào một không gian mà mình có thể rời đi bất cứ lúc nào. Về phía chủ nhà trọ, thiết kế bị xem như một khoản chi phí xa xỉ, thứ chỉ dành cho biệt thự và cao ốc. Kết quả là các dãy trọ mọc lên theo cách sao chép lẫn nhau, chủ đầu tư tự chia phòng theo kinh nghiệm truyền miệng, và những sai sót về công năng được lặp lại hàng nghìn lần trên khắp các đô thị.

Khi thiết kế là một bài toán kinh tế

Bằng góc nhìn chuyên môn, KTS Đoàn Bằng Giang khẳng định không gian có quy mô càng nhỏ và càng muốn tiết kiệm chi phí thì vai trò của người thiết kế lại càng trở nên quan trọng. Căn phòng tám mét vuông không có chỗ cho những tính toán sai lầm. Mỗi centimet diện tích đều đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối ngay từ giai đoạn định hình mặt bằng. Vị trí thiết bị, hướng cửa sổ cùng hệ thống thông gió cần được tính đúng ngay từ đầu. Khi phần khung đạt chuẩn kỹ thuật, người ở mới có thể tự do sắp xếp đồ đạc mà vẫn giữ được sự hợp lý trong sinh hoạt.

Một dự án anh từng thực hiện là mảnh đất ngang hơn mười mét, dài gần một trăm mét, thuộc dạng mẫu hình phổ biến nhất của các dãy trọ. Cách làm thông thường là xẻ một hành lang dài ở giữa rồi chia phòng hai bên. Kiểu bố cục ấy tạo ra hàng loạt vấn đề, khi tiếng ồn cộng hưởng dọc hành lang, toàn bộ sinh hoạt và phơi phóng dồn ra một trục chung, cả dãy nhà chỉ có duy nhất một nguồn sáng.

 
Khu trọ rộng và thoáng như một con hẻm nhỏ (Thiết kế: G+ Architects)

Nhóm thiết kế đã thuyết phục chủ đầu tư giảm bớt hai phòng để tạo khoảng sân chung ở giữa, đồng thời xếp các dãy nhà so le nhằm triệt tiêu hành lang kéo dài. Thay đổi này giúp giá thuê tăng thêm hai trăm nghìn đồng mỗi phòng và duy trì tỷ lệ lấp đầy tuyệt đối. Chủ đầu tư chấp nhận giảm số lượng căn hộ nhưng đổi lại lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường.

Bên cạnh bố cục tổng thể, yếu tố kỹ thuật then chốt bị phần lớn các nhà trọ bỏ qua là khả năng thông gió xuyên phòng. Việc bịt kín ba mặt khiến không khí và mùi sinh hoạt tích tụ lâu ngày, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe lẫn tâm lý người ở. Giải pháp khắc phục không phức tạp khi chỉ cần dành ra khoảng trống rộng vài chục centimet phía sau để mở cửa sổ lấy sáng và đón gió. Một khoảng bếp gọn gàng rộng hơn một mét vuông đặt cạnh ô cửa này hoàn toàn đáp ứng tốt nhu cầu nấu nướng hằng ngày của người thuê trọ.

Thêm vào đó, KTS Đoàn Bằng Giang giới thiệu mô hình "Half a house" mà KTS Alejandro Aravena từng áp dụng thành công tại Chile và nhóm anh đang thử nghiệm tại Việt Nam. Chủ đầu tư xây dựng phần khung thô cùng hệ thống hạ tầng chuẩn chỉnh cho một nửa số lượng căn hộ. Người thuê nào gắn bó lâu dài, thường từ năm năm trở lên, sẽ tự đầu tư mở rộng sang phần còn lại với chi phí khoảng sáu đến bảy chục triệu đồng cho mười mét vuông, có thể chia đôi với chủ nhà rồi trừ dần vào tiền thuê. Phương án này giải bài toán nguồn vốn ban đầu cho chủ đất, đồng thời mang lại cơ hội an cư cho những gia đình nhiều thế hệ ngay trong không gian thuê trọ.

 
Mô hình “Half a house” của KTS Alejandro Aravena

Vị nhân sinh và trật tự của các giá trị

Điều đáng chú ý nhất trong cuộc trò chuyện có lẽ là thứ tự ưu tiên mà KTS Đoàn Bằng Giang đặt ra cho loại công trình này. An toàn đứng đầu, tiếp đến là thoải mái, rồi tiện nghi, và cái đẹp xếp cuối cùng. An toàn không dừng lại ở việc tuân thủ quy chuẩn phòng cháy chữa cháy mà còn bao gồm chất lượng cách âm, chống thấm cùng môi trường sống không bị ô nhiễm bào mòn. Thứ tự ưu tiên này nghe có vẻ khiêm tốn với một nghề vốn quen được đánh giá bằng giải thưởng và hình ảnh, song nó phản ánh chính xác thứ mà người ở cần đến trước nhất.

Kiến trúc, theo cách KTS Đoàn Bằng Giang thực hành, đòi hỏi sự quan sát dài hạn. Anh cho rằng sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn hay hoành tráng. Chỉ cần làm tốt từng module nhỏ và đưa chúng thực sự đi vào đời sống, bản thân điều đó đã là một giá trị đáng trân trọng.

Khi làm việc từ xa trở nên phổ biến trong đời sống hiện đại và lực lượng freelancer ngày càng đông, căn phòng thuê đã trở thành nơi con người vừa sinh sống, vừa làm việc và tạo ra thu nhập. Vì vậy, đảm bảo cho người thuê một môi trường sống tử tế đã trở thành yêu cầu thực tế của thị trường, đồng thời phản ánh cách nhìn mới về giá trị của nhà ở.

Cuộc trò chuyện khép lại ở một mệnh đề mà cả người dẫn và khách mời cùng chia sẻ. Một công trình nhỏ được làm đúng và được nhân rộng thì giá trị của nó không hề kém một công trình lớn. Nghệ thuật vị nhân sinh trong kiến trúc, xét cho cùng, chỉ là việc thừa nhận rằng ai cũng có quyền được sống trong một không gian văn minh, kể cả khi không gian ấy rộng đúng tám mét vuông và không thuộc quyền sở hữu của họ.

Podcast Trend+ là một hoạt động thuộc dự án Trend+, là một phần quan trọng trong hệ sinh thái sáng kiến chiến lược của Gỗ Minh Long, được xây dựng như một diễn đàn thảo luận mở, kết nối góc nhìn giữa các chuyên gia, cộng đồng thiết kế và khán giả đại chúng.